Waarom de wereld er op elke kaart anders uitziet

In 1569 publiceerde Gerardus Mercator een wereldkaart die zeevaarders hielp hun koers te bepalen. Zijn ontwerp bood een praktisch voordeel: een route met een constante kompasrichting verscheen als een rechte lijn.

Sindsdien hebben cartografen allerlei andere kaartbeelden ontwikkeld. Ze wilden bijvoorbeeld de grootte van continenten correct vergelijken of een overzichtelijke wereldkaart maken voor een atlas. De Equal Earth-projectie, geïntroduceerd in 2018, bouwt voort op die lange geschiedenis.

Waarom wereldkaarten verschillen

Een ronde aarde laat zich niet zonder vervorming op een plat vlak weergeven. Vergelijk het met een sinaasappelschil: die kun je niet platleggen zonder ze te scheuren of uit te rekken.

De manier waarop het aardoppervlak wordt omgezet naar een plat vlak heet een kaartprojectie. Elke projectie bewaart bepaalde eigenschappen en verandert andere. Daardoor is het ene kaartbeeld geschikt voor navigatie en het andere voor het vergelijken van oppervlakten.

Mercator: koers bepalen op zee

De Mercatorprojectie heeft een rechthoekig raster met rechte lengte- en breedtegraden. Zeevaarders konden er een constante kompasrichting als een rechte lijn op uitzetten. Die route is overigens meestal niet de kortste verbinding tussen twee plaatsen.

De oppervlakten worden steeds sterker vergroot richting de polen. Daardoor lijken Groenland, Canada en Rusland veel groter tegenover gebieden rond de evenaar dan hun werkelijke oppervlakteverhouding aangeeft.

Mercator is waardevol voor navigatie, maar minder geschikt om de grootte van continenten te vergelijken. Een aangepaste variant, Web Mercator, wordt veel gebruikt voor digitale kaarten.

Mollweide: oppervlakten vergelijken

In 1805 introduceerde Karl Brandan Mollweide een oppervlaktegetrouwe wereldkaart. Een gebied dat op aarde tweemaal zo groot is als een ander, neemt ook op deze kaart tweemaal zoveel oppervlakte in.

De Mollweideprojectie toont de wereld in een ellips. Ze is geschikt voor thematische kaarten, bijvoorbeeld over vegetatiezones of landgebruik. De oppervlakteverhoudingen kloppen, maar de vormen veranderen, vooral langs de buitenranden en bij de polen.

Winkel Tripel: een evenwicht voor de atlas

Oswald Winkel ontwikkelde in 1921 de Winkel Tripel-projectie. Dit kaartbeeld zoekt een evenwicht tussen vervormingen van vormen, oppervlakten en afstanden.

De gebogen kaartlijnen geven een overzichtelijk wereldbeeld, geschikt om landen en oceanen te verkennen. National Geographic gebruikt deze projectie sinds 1998 voor algemene wereldkaarten. De oppervlakteverhoudingen blijven echter niet exact behouden.

Robinson: herkenbaarheid centraal

Arthur H. Robinson ontwikkelde in 1963 een wereldkaart voor kaartenuitgever Rand McNally. Hij gaf het kaartbeeld eerst grafisch vorm, met aandacht voor herkenbare continenten en leesbaarheid.

De Robinsonprojectie heeft rechte breedtegraden en gebogen zijranden. Ze verdeelt verschillende vervormingen om een bruikbaar totaalbeeld te bieden. Voor exacte oppervlaktevergelijkingen is ze minder geschikt: gebieden dichter bij de polen worden vergroot.

Equal Earth: juiste verhoudingen, herkenbare continenten

In 2018 introduceerden Bojan Šavrič, Tom Patterson en Bernhard Jenny de Equal Earth-projectie. Het ontwerp is visueel verwant aan Robinson, maar behoudt de werkelijke oppervlakteverhoudingen tussen landen en continenten.

Wat maakt een Equal Earth-wereldkaart bijzonder?

• Correcte oppervlakteverhoudingen: landen worden niet vergroot enkel omdat ze verder van de evenaar liggen.
• Herkenbare continenten: de vormen veranderen, maar blijven goed herkenbaar.
• Een doorlopend wereldbeeld: continenten en oceanen verschijnen zonder interne onderbrekingen binnen één kaartbeeld.
• Geschikt voor thematische kaarten: bruikbaar wanneer de omvang van gebieden belangrijk is, bijvoorbeeld bij landgebruik.

Oppervlaktegetrouwheid is niet nieuw: ook Mollweide behoudt die eigenschap. Het onderscheid van Equal Earth zit vooral in de combinatie van juiste oppervlakteverhoudingen en het herkenbare ontwerp.

Ook Equal Earth vervormt vormen, richtingen en afstanden. Een ‘wereldkaart met echte verhoudingen’ betekent hier dus: echte oppervlakteverhoudingen, geen volledig onvervormde aarde.

Welk kaartbeeld past bij welke vraag?

Mercator helpt bij navigatie. Mollweide en Equal Earth behouden oppervlakteverhoudingen. Robinson en Winkel Tripel bieden een overzichtelijk totaalbeeld.

Geen enkele projectie bewaart alles tegelijk. Een wereldkaart bekijken wordt daarom extra interessant wanneer je vraagt: waarvoor werd ze ontworpen, wat behoudt ze en wat verandert ze?