België in kaart: De Ferrarisatlas uit 1777 tot vandaag
Hoe zag jouw straat, dorp of streek eruit bijna 250 jaar geleden? Waar lagen de bossen, akkers en waterlopen? Welke wegen bestonden toen al en hoe sterk is het landschap sindsdien veranderd? Met De Grote Atlas van Ferraris en de nieuwe Topografische Atlas van België kun je het Belgische grondgebied bekijken zoals het er vroeger uitzag en zoals we het vandaag kennen.
De twee nieuwe atlassen, uitgegeven door Lannoo en Éditions Racine in samenwerking met de Koninklijke Bibliotheek van België (KBR) en het Nationaal Geografisch Instituut (NGI), brengen een bijzonder stuk cartografisch erfgoed opnieuw binnen handbereik.
De Ferrariskaart: een ongezien beeld van de Zuidelijke Nederlanden
Tussen 1771 en 1778 werd onder leiding van graaf Joseph-Jean François de Ferraris gewerkt aan de eerste grootschalige topografische kaart van de Zuidelijke Nederlanden. De opdracht kwam van Karel van Lotharingen, de toenmalige gouverneur-generaal. België bestond nog niet: de kaarten tonen de Oostenrijkse Nederlanden en het Prinsbisdom Luik, een gebied dat grotendeels overeenkomt met het huidige België.
De oorspronkelijke Kabinetskaart van Ferraris werd volledig met de hand getekend en ingekleurd. Ze bestaat uit 275 kaartbladen en was in de eerste plaats bedoeld voor militair en bestuurlijk gebruik. Bij de kaarten hoorden bijna 2.000 pagina’s met historische, politieke en economische aantekeningen die militaire operaties moesten ondersteunen.
Toch is de atlas vandaag veel meer dan een militair document. Met kleuren, symbolen en uiterst nauwkeurige aanduidingen toont hij onder meer wegen, bewoning, landbouwgronden, bossen, nijverheid, waterlopen, grenzen en reliëf. Daardoor vormt de Ferrariskaart een uitzonderlijke momentopname van het landschap vóór de Franse en Industriële Revolutie het grondgebied ingrijpend veranderden.
Wie de kaarten vandaag bekijkt, ontdekt niet alleen verdwenen landschappen. Ook oude dorpskernen, historische wegen en plaatsnamen zijn vaak nog herkenbaar. Precies dat maakt de atlas zo boeiend: hij toont hoeveel er veranderd is, maar ook hoeveel van het verleden nog altijd in onze omgeving aanwezig is.
Waarom verschijnt er juist nu een nieuwe uitgave?
Het jaar 2026 vormt een bijzonder kruispunt in de Belgische cartografie. Het is 300 jaar geleden dat graaf de Ferraris werd geboren, terwijl het Nationaal Geografisch Instituut zijn 50ste verjaardag viert. Die dubbele verjaardag is de ideale aanleiding om de oudste en de meest actuele grootschalige kaarten van het Belgische grondgebied samen onder de aandacht te brengen.
Voor deze nieuwe uitgave van De Grote Atlas van Ferraris werden de originele kaartbladen uit de collectie van KBR opnieuw gescand. Daarbij ging bijzondere aandacht naar een hoge detaillering en een getrouwe weergave van de oorspronkelijke kleuren. Vervolgens werden de kaarten zorgvuldig aangepast aan het boekformaat, met behoud van hun uitzonderlijke rijkdom aan details.
De nieuwe uitgave leent zich uitstekend voor een vergelijking met de Topografische Atlas van België. Door beide atlassen naast elkaar te leggen, kun je het landschap van 1777 vergelijken met dat van vandaag.
De Topografische Atlas van België: het land van vandaag in detail
Naast de historische Ferrarisatlas verschijnt ook de Topografische Atlas van België, ontwikkeld in nauwe samenwerking met het NGI. Voor het eerst wordt het volledige Belgische grondgebied in één gedrukte atlas samengebracht op schaal 1:25.000.
De atlas bundelt 236 kaartbladen, die elk ongeveer 160 km² bestrijken. Ze tonen onder andere wegen en paden, spoorlijnen, gebouwen, waterlopen, vegetatie en microreliëf. De kaarten combineren gegevens uit de eerste editie van de nieuwe topografische kaartreeks van het NGI, opgebouwd tussen 2016 en 2022, met kaarten uit de tweede editie, die sinds 2024 wordt bijgewerkt.
Deze uitgave maakt de actuele, uiterst gedetailleerde cartografie van het NGI toegankelijk in één omvangrijk referentiewerk. Dat maakt de atlas interessant voor wandelaars en fietsers, maar evenzeer voor liefhebbers van geografie, lokaal erfgoed en landschapsontwikkeling.
Twee atlassen, één verhaal
Afzonderlijk zijn beide atlassen indrukwekkende naslagwerken. Samen vertellen ze een nog groter verhaal. Waar de Ferrarisatlas laat zien hoe het landschap aan het einde van de achttiende eeuw was opgebouwd, toont de Topografische Atlas hoe steden, dorpen, infrastructuur en natuur zich in bijna 250 jaar hebben ontwikkeld.
Leg je woonplaats in beide boeken naast elkaar en de geschiedenis wordt tastbaar. Een landweg werd een steenweg, een open veld veranderde in een woonwijk of een oude bosrand blijkt eeuwen later nog altijd op dezelfde plaats te liggen. Zo zijn de atlassen niet alleen boeken om te raadplegen, maar ook om in te blijven ontdekken.
Ontdek België, vroeger en nu
De Grote Atlas van Ferraris en de Topografische Atlas van België zijn nu verkrijgbaar in onze winkel en online. Tijdelijk betaal je de introductieprijs van €99 in plaats van €119 per atlas.
Kies het België van 1777, ontdek het land van vandaag of leg beide atlassen naast elkaar en volg zelf hoe jouw omgeving door de eeuwen heen veranderde.